Inleiding
Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op het cardiovasculaire systeem en is geassocieerd met een lager risico op hart- en vaatziekten (HVZ). Intensieve sportbeoefening brengt echter ook cardiovasculaire risico’s met zich mee, waarvan de acute hartdood de bekendste is.  Cardiovasculaire screening heeft als doel atleten met een verhoogd risico op cardiovasculaire aandoeningen op te sporen om zo mogelijk een plotselinge hartdood te voorkomen. Er zijn echter zowel argumenten voor het uitvoeren van standaard cardiovasculaire screening te benoemen als argumenten ertegen. Mede daardoor zijn er in de loop der tijd verschillende aanbevelingen gepubliceerd.

Prevalentie en oorzaken
Plotselinge hartdood is een zeldzaam verschijnsel bij personen jonger dan 35 jaar en zeer zeldzaam tijdens inspanning. Totaal zou het in Nederland gaan om circa 300 sporters per jaar, waarvan minder dan 1 per 100.000 sporters jonger dan 35 jaar en 7-13 per 100.000 sporters ouder dan 35 jaar. Ondanks het weinige voorkomen is acute hartdood een bekend fenomeen. Dit heeft te maken met de grote impact die een plotselinge hartdood met zich meebrengt en de uitgebreide aandacht hiervoor in de media. Vrijwel alle voorvallen van plotselinge hartdood vinden plaats bij personen met een reeds bestaande hartafwijking. Bij jonge sporters betreft dit in het merendeel van de gevallen een aangeboren afwijking, met als belangrijkste veroorzakers hypertrofische cardiomyopathie (zie voetnoot 1), een afwijkende aanleg van de kransslagaders, aritmogene rechterventrikel dysplasie (zie voetnoot 2), geleidingsstoornissen en klepafwijkingen. Ook myocarditis (zie voetnoot 3) kan een acute hartdood veroorzaken. Bij oudere sporters (> 35 jaar) zijn het vaak afwijkingen aan de kransslagaders - ontstaan als gevolg van roken, hypertensie (hoge bloeddruk), diabetes mellitus etc. - die verantwoordelijk zijn voor de plotselinge hartdood.

Screening
Bij het overlijden van een gezond geachte sporter rijst automatisch de vraag of het overlijden niet te voorkomen was geweest door een preventief onderzoek. Bij veel sportbonden wordt daarom gebruik gemaakt van een cardiovasculaire screening, veelal gebaseerd op het Lausanne-protocol dat ontwikkeld is op initiatief van het Internationaal Olympisch Comité. Dit protocol bestaat uit het invullen van een gerichte vragenlijst (gericht op zowel de sporter als op zijn/haar familie), een lichamelijk onderzoek en een ECG. De kosten van een dergelijke screening bedragen gemiddeld € 30,-. De sporter wordt goedgekeurd als er geen bijzonderheden worden vastgesteld en wordt, bij het vermoeden of vaststellen van een afwijking, voor verder cardiologisch onderzoek doorverwezen.

Studies en aanbevelingen
Met name in Italië is veel onderzoek verricht naar de effectiviteit van cardiovasculaire screening, waarbij naar voren komt dat de screening inderdaad effectief is. De European Society of Cardiology (ESC) geeft dan ook als advies om alle sporters vanaf de leeftijd van 12-14 jaar tweejaarlijks te screenen. Grote sportbonden zoals de FIFA en de KNVB werken daarom inmiddels met verplichte keuringen voor profvoetballers. Ook de werkgroep "Cardiovasculaire screening en sport" heeft geadviseerd om het tweejaarlijkse Lausanne-protocol te gebruiken voor alle topsporters in Nederland. Daarnaast beveelt de werkgroep breedtesporters jonger dan 35 jaar aan om op vrijwillige basis een cardiovasculaire screening te laten verrichten.

Een screening behoort echter aan een aantal voorwaarden te voldoen, wil deze effectief zijn. Zo moet er sprake zijn van een veel voorkomend ziektebeeld, met een bekend beloop en goede behandelmogelijkheden. Daarnaast moet er, zonder veel kosten te maken, een nauwkeurig en praktisch screeningsprogramma ontwikkeld kunnen worden. Gezien het feit dat acute hartdood een weinig voorkomend verschijnsel is en de risicofactoren niet even gemakkelijk en eenduidig op te sporen zijn wordt de waarde van cardiovasculaire screening bij gezonde sporters - zonder bekende erfelijke hartafwijkingen in de familie - door sommige experts als beperkt gezien. Volgens hen is er een grote kans op het ontstaan van vals-positieve testresultaten waardoor er gemakkelijk overdiagnostisering kan ontstaan. De Gezondheidsraad heeft in 2006 dan ook gesteld dat het periodiek screenen op "stille" hartproblemen bij wedstrijdsporters van onbewezen waarde is voor de preventie van acute hartdood. De aanbeveling is was echter wel om meer onderzoek te doen naar dit verschijnsel en het voorkomen ervan in Nederland.

Conclusie en toekomst
Een hard wetenschappelijk bewijs dat screening ter preventie van plotselinge hartdood effectief is, is er vooralsnog niet en zal in de toekomst geleverd moeten worden. In 2006 is het onderzoek Sportcor van start gegaan, met als doel het registreren van de gevallen van plotselinge hartdood in Nederland en het maken van een kosten-baten analyse van cardiovasculaire screening. Op deze manier hoopt men meer kennis te vergaren over plotselinge hartdood bij sporters. Ook in andere landen wordt in toenemende mate onderzoek verricht naar screening en het nut ervan. Wellicht dat de resultaten van deze studies in de toekomst voor heldere en eenduidige richtlijnen gaan zorgen.

 

Voetnoten 

(1) Een erfelijke aandoening waarbij er sprake is van een toename van de wanddikte van de linkerkamer van het hart.

(2) Een erfelijke aandoening waarbij het hartspierweefsel van de rechterkamer van het hart vervangen wordt door vet/bindweefsel met als gevolg het ontstaan van ritmestoornissen.

(3) Een ontsteking van het hartspierweefsel.

 

 

 

Dit artikel is geschreven door Danne Boterenbrood.