Inleiding

Bij een hartfrequentie van 60 slagen per minuut is de gemiddelde tijd tussen twee hartslagen 1,0 seconde. Gekeken naar de afzonderlijke intervallen tussen twee verschillende hartslagen is dit interval vrijwel nooit altijd precies 1,0 seconde. Er bestaat juist een vrij grote variatie in de duur van de hartslagintervals. Deze variatie in hartslaginterval wordt Heart Rate Variability (HRV) genoemd, ofwel hartslagvariabiliteit.

In de onderstaande figuur worden zowel het hartslaginterval als daaronder ook de daaruit berekende hartfrequentie (BPM of beats per minute) aangegeven. Hieruit kan worden opgemaakt dat een wisselende intervalduur verschillende hartfrequenties tot gevolg heeft. Gemiddeld zal de hartfrequentie in onderstaande illustratie echter op 76 BPM liggen.

 

De laatste tijd krijgt het verschijnsel HRV steeds meer aandacht in de sport. Het kan namelijk gebruikt worden als bron van informatie over de mate van inspanning en herstel van het lichaam.

Oorzaken

De HRV wordt door nogal wat factoren in ons lichaam bepaald, waaronder:

•    Het parasympatische zenuwstelsel of parasympaticus (dit is actief wanneer het lichaam in rusttoestand komt).
•    Het sympatische zenuwstelsel of sympaticus (dit is actief wanneer het lichaam in staat van paraatheid komt).
•    Humorale factoren (hormonen, neurotransmitters, mineralen).
•    De ademhaling.

Het sympatische zenuwstelsel heeft een activerende invloed op het lichaam. Dit gedeelte van het zenuwstelsel zorgt voor aanpassing van het lichaam aan inspanning en stress-situaties en stelt het lichaam als het ware in staat van paraatheid. Dit is de zogenaamde “Fright, fight of flight response” en deze wordt veroorzaakt door de neurotransmitter “adrenaline”.

Het parasympatische zenuwstelsel daarentegen heeft juist een vertragende invloed op de reactiviteit van het lichaam en zorgt voor herstel van het lichaam. Deze twee systemen worden samen ook wel vergeleken met het rem- en gaspedaal van het menselijk lichaam.

Stimulatie van de sympaticus leidt onder andere tot:

•    Verhoging van de hartfrequentie (het hart gaat sneller kloppen)
•    Toename van het slagvolume (het hart pompt per hartslag meer bloed rond)
•    Afname van de HRV
•    Verhoging van de ademhalingsfrequentie
•    Verhoging van de bloedsuikerspiegel

Stimulatie van de parasympaticus heeft juist tegenovergestelde gevolgen:

•    Verlaging van de hartslag en afname van het slagvolume
•    Toename van de HRV
•    Verhoging van de darm- en blaasactiviteit

Evenwicht en belang HRV

Het lichaam maakt vrijwel geen onderscheid tussen lichamelijke stress (bijvoorbeeld hardlopen) en geestelijke stress (bijvoorbeeld veel overwerken): in beide gevallen heeft de sympaticus de overhand. Voor het lichaam is het geen enkel probleem om een tijd lang in de bovenstaande omstandigheden arbeid te moeten leveren. Het stelt ons zelfs in staat om betere prestaties te leveren. Wanneer de sympaticus echter te lang de overhand heeft, heeft dat op den duur nadelige gevolgen wat zich voor een atleet kan uiten in overtraining. Het is dus van groot belang dat de sympaticus in evenwicht is met de parasympaticus.

Door de HRV te meten wordt inzicht verkregen in de verhouding tussen de sympaticus en parasympaticus, waarmee onder andere overtraining en stress kunnen worden gesignaleerd en de algemene lichamelijke gesteldheid kan worden bepaald.

Op deze manier kan het meten van de HRV gebruikt worden als middel om een kijkje te nemen in het lichaam van een atleet. Wanneer er een zware training is gedaan zal het lichaam in de uren daarna nog in staat van stress verkeren, omdat het sympatische zenuwstelsel de overhand heeft in het lichaam. Het lichaam zal pas gaan herstellen op het moment dat het parasympatische zenuwstelsel het overneemt.

Wanneer nu duidelijk in beeld kan worden gebracht welk zenuwstelsel, op welk moment, hoeveel invloed heeft, kunnen uitspraken worden gedaan over de zwaarte van een training, het herstel na een training en het tijdstip waarop het lichaam weer klaar is voor de volgende training.

Zo kunnen atleten nauwgezet begeleid worden, omdat altijd op het juiste moment de juiste trainingsprikkel kan worden toegediend. Het verschijnsel overtraining kan worden voorkomen, evenals ondertraining overigens!

Toekomst

Wetenschappelijk onderzoek naar de HRV is op dit moment in volle gang. Dit komt omdat niet alleen de mogelijkheden voor de sport, maar ook de mogelijkheden voor het bedrijfsleven erg groot zijn (bijvoorbeeld bij het tijdig signaleren en zo mogelijk voorkomen van een burn-out).

Hoewel de ontwikkelingen op dit gebied erg snel gaan, zijn er nog weinig kant-en-klare producten die iets met de HRV doen. De nieuwste hartslagmeters bevatten echter al wel functies waarbij HRV-meting een belangrijke rol speelt.

Voorbeelden hiervan zijn de hartslagmeters van Polar waarmee met behulp van een Own Zone elke dag op de juiste intensiteit getraind kan worden. Ook de Suunto hartslagmeters spelen in op dit nieuwe verschijnsel door middel van berekening van de mate van herstel gedurende de nacht: dit is mogelijk met de Suunto T6.

Wetenschappelijk gezien lijkt de Heart Rate Variability op dit moment dé trainingstool van de toekomst en waarschijnlijk zal hier ook steeds meer mee gewerkt gaan worden.

 

Dit artikel is geschreven door Edo van der Meer en Danne Boterenbrood.