 In supermarkten, winkels en in fitnesscentra neemt het assortiment "functionele voedingsmiddelen" steeds meer toe. Sinaasappelsap verrijkt met calcium, sportdranken met aminozuren en zuiveldrank met probiotica kom je steeds vaker tegen. Maar wat zijn precies functionele voedingsmiddelen? Zijn deze producten wel zo effectief als wordt beweerd? Wat heeft de consument eraan? En wanneer moet je deze producten wel of niet aanschaffen? Wat zijn functionele voedingsmiddelen Er bestaat geen officiële definitie van functionele voeding of functionele ingrediënten. Volgens het Europese project "Functional Food Science in Europe" (FUFOSE) is er sprake van een functioneel voedingsmiddel als op "wetenschappelijk verantwoorde wijze is aangetoond dat zo’n product een gunstig effect heeft op één of meer functies in het lichaam, te onderscheiden van ‘normale’ voedingseffecten, van belang voor het verbeteren van de gezondheidstoestand (welbevinden) en/of vermindering van het risico op ziekte".
Simpeler gezegd: bij functionele voedingsmiddelen is een bestanddeel toegevoegd of juist verwijderd om de gezondheidswaarde van dat product te verbeteren. Ook voedingsmiddelen die worden verrijkt met voedingsstoffen of ingrediënten voor een extra gezondheidseffect, vallen onder de functionele voedingsmiddelen. Het grootste aandeel functionele voedingsmiddelen wordt geleverd door producten met extra vitamines en mineralen en door sportdranken. Nieuwkomers zijn producten met een lage glykemische index (GI) zoals ontbijtgranen en producten met omega-3-vetzuren zoals vlees, melk en eieren. Voeding met functionele eiwitten is nog niet erg bekend, maar zal waarschijnlijk in de toekomst de markt veroveren. Wel of niet effectief De consument staat nogal wantrouwend tegenover voedings- en gezondheidsbeloften van dergelijke producten. Maar volgens voedingsdeskundigen kunnen functionele voedingsmiddelen in specifieke gevallen wel degelijk bijdragen tot het in stand houden en/of bevorderen van de gezondheid en het voorkomen van ziekten. Een evenwichtige voeding met een gezonde leefstijl blijft natuurlijk de basis voor een goede gezondheid. Bij een juiste voedingskeuze is er geen behoefte aan voedingsmiddelen met extra functionele ingrediënten. Helaas lukt het ons niet altijd om gezond te eten en dan kan functionele voeding een goede aanvulling zijn. Ook de invloed van luchtvervuiling, stress en onvolwaardige voeding kan een reden zijn om extra ingrediënten te gebruiken om zo de "schade" te beperken. Daarnaast kunnen ze voor bepaalde doel- of risicogroepen van belang zijn voor het in stand houden en/of bevorderen van de gezondheid, het voorkómen van ziekten of verminderen van klachten. Mensen die bijvoorbeeld dagelijks onder stress of werkdruk leven of (top)sporters, kunnen zeker baat hebben bij extra voedingsstoffen. Het is dan ook gebleken dat deze mensen beter kunnen presteren en een betere weerstand hebben wanneer ze hun dagelijkse voeding aanvullen met functionele voedingsmiddelen.
Wanneer en welke functionele voedingsmiddelenFunctionele voeding moet gezien worden als ondersteuning of aanvulling en niet als smoes gebruikt worden om meer te gaan snoepen en snacken of minder groenten en fruit te eten. Alleen wanneer het niet mogelijk is om van bepaalde voedingsstoffen voldoende binnen te krijgen, is het verstandig om te kiezen voor voedingsmiddelen met toevoegingen, zoals vegetariërs met een ijzertekort die bijvoorbeeld vruchtenlimonade verrijkt met ijzer kunnen aanschaffen. Of wanneer blijkt dat de weerstand verminderd is, of wanneer er sprake is van lichamelijke klachten of aandoeningen, zoals darmproblemen of een hoog cholesterolgehalte. Soms komt het voor dat een deskundige, zoals een huisarts, constateert dat er sprake is van een probleem of lichamelijke afwijking en dan een bepaald product adviseert. Maar het kan ook zijn dat je zelf het idee hebt dat je extra voedingsstoffen kunt gebruiken, bijvoorbeeld extra vitamines in periodes van stress of extra eiwitten tijdens periodes van intensief sporten. 
Wanneer je een gezonde leefstijl hebt, een evenwichtig voedingspatroon hebt en verder gezond bent, hoef je niet specifiek te kiezen voor functionele voedingsmiddelen. Producten zoals cholesterolverlagende margarines en zuivelproducten met probiotica zijn dan niet eens zinvol en daarnaast nog kostbaar ook. Functionele ingrediëntenEr bestaan veel functionele ingrediënten met de mooiste gezondheidsbeloften. Helaas is er voor het meeste nog onvoldoende bewijs. Hieronder volgen een paar interessante functionele ingrediënten die je steeds meer tegenkomt: Functionele eiwittenBij functionele eiwitten kun je denken aan toepassingen als hypoallergene zuigelingenvoeding of aan hersteldranken voor sporters. Hypoallergene zuigelingenvoeding en hersteldranken bevatten eiwithydrolysaten (in stukjes geknipte eiwitten), die sneller en makkelijker worden opgenomen. Er is voldoende onderzoek gedaan naar dit effect, waaruit blijkt dat eiwithydrolysaten in hersteldranken voor een sneller herstel zorgen waardoor (top)sporters weer snel op een hoog niveau kunnen presteren. BCAA’sBCAA’s is een afkorting voor branchedchain amino acids ofwel vertakte keten aminozuren (eiwitten). Dit is een combinatie van de drie essentiële aminozuren: leucine, isoleucine en valine. Ze zijn essentieel, omdat het menselijk lichaam niet in staat is deze aminozuren zelf aan te maken. Ze moeten via de voeding ingenomen worden. Het lichaam heeft directe voorkeur voor deze aminozuren, omdat ze zeer snel worden opgenomen in de spiercellen. Doordat de BCAA’s direct opgenomen kunnen worden in de spiercellen, zijn zij van het grootste belang voor de opbouw en het functioneren van de spieren. Daarnaast helpen BCAA’s spiereiwitten te beschermen tegen afbraak tijdens inspanning. Het aanvullen van BCAA’s is voornamelijk noodzakelijk in periodes van zware inspanning of stress. Tijdens deze periodes van (fysieke) stress, zoals tijdens intensief gewichtheffen, hardlopen en bij blessures, kan het lichaam in een "‘katabole situatie" komen. Dat is een situatie waarin meer spiermassa wordt afgebroken dan wordt opgebouwd. Ook al is er nog niet voldoende bewijs, het blijkt toch nuttig te zijn om extra BCAA’s in te nemen, om verdere afbraak van spierweefsel tegen te gaan en herstel te bevorderen. Tegenwoordig is er veel sportvoeding te koop waar deze aminozuren aan toegevoegd zijn. Er zijn geen negatieve gezondheidseffecten bekend bij het gebruik van extra BCAA’s. BioflavonoïdenBioflavonoïden vormen een groep bioactieve stoffen die je in voeding kunt tegenkomen. Bioactieve stoffen zijn stoffen die geen energie leveren, maar onze gezondheid wel positief kunnen beïnvloeden. Bioflavonoïden kunnen schadelijke stoffen onschadelijk maken. Er wordt op dit moment heel veel onderzoek gedaan naar bioactieve stoffen. Uit diverse onderzoeken is inmiddels gebleken dat bioflavonoïden een beschermend effect kunnen hebben bij kanker, hart- en vaatziekten en andere ziektes of aandoeningen. Bioflavonoïden komen voornamelijk voor in groente, fruit, uien, thee, wijn en knoflook. Toch is de inname van deze stoffen in Nederland aan de lage kant. Extra inname kan geen kwaad, vooral in periodes van stress, vermoeidheid en verminderde weerstand. Bioflavonoïden zijn zeker heel gezond en niet schadelijk voor het lichaam. Ingrediënten waar bioflavonoïden in zitten, worden steeds meer toegevoegd aan bijvoorbeeld vruchtensappen.  L-Carnitine
Carnitine (ofwel L-Carnitine) wordt vaak beschouwd als een aminozuur (eiwit), maar het is een voedingsstof die behoort tot de B-vitaminen. Carnitine is een lichaamseigen stof en wordt het meest opgeslagen in spieren, zenuwweefsel en in het hart. Er vindt ook een dagelijkse inname plaats via de voeding die sterk kan variëren, namelijk van 5 mg tot 100 mg per dag. Rood vlees is de belangrijkste voedingsbron. Onder bepaalde fysiologische omstandigheden kan het voorkomen dat het lichaam niet genoeg carnitine produceert, of dat het lichaam extra carnitine nodig heeft. De belangrijkste functie van carnitine is het transport van vet vanuit de cellen naar de mitochondriën (energiecentrales) in het lichaam waar die vetzuren worden afgebroken en omgezet tot energie. Carnitine is dus noodzakelijk voor het vrijmaken van energie uit vetten. Er is nog steeds veel discussie over de effecten van extra carnitine. Uit diverse onderzoeken blijkt dat carnitine effectief is met betrekking tot sportprestaties, gezondheid van hart en bloedvaten, gewichtshandhaving en immuunsysteem. Op dit moment worden veel onderzoeken uitgevoerd naar de effecten van carnitine op sportprestaties en effect van carnitine op gewichtsafname. Er is een aantal onderzoeken bekend waaruit blijkt dat extra carnitine via de voeding de gehaltes aan carnitine in de spieren kan verhogen, wat kan leiden tot betere prestaties. Of carnitine effectief is bij gewichtsafname is nog onvoldoende bekend. Wel is bekend dat carnitine in hoge doseringen geen negatieve effecten heeft. Carnitine wordt vaak toegevoegd aan sportdranken of sportrepen.
ConclusieHet assortiment van functionele voedingsmiddelen neemt steeds meer toe. Op dit moment is er nog onvoldoende bewijs of dergelijke producten daadwerkelijk bijdragen aan een betere gezondheid. Wel kunnen functionele voedingsmiddelen in specifieke gevallen wel degelijk bijdragen tot het in stand houden en/of bevorderen van de gezondheid en het voorkomen van ziekten, zoals bij mensen met lichamelijke aandoeningen (darmproblemen, te hoog cholesterolgehalte) of mensen met verhoogde behoefte aan bepaalde voedingsstoffen (vegetariërs, topsporters, verlaagde weerstand of in periodes van stress). Een evenwichtige voeding met een gezonde leefstijl blijft natuurlijk de basis voor een goede gezondheid.
 Over de auteur
Linda van der Schuit is afgestudeerd in de Voeding & Diëtetiek in Amsterdam en in Voedingsleer aan de Universiteit van Wageningen. Als voedingskundige houdt ze zich bezig met de begeleiding van sporters en het geven van presentaties en trainingen.
|
